Każdego dnia wchodzą do pracy i słuchają. Słuchają o wojnie, ucieczce, utraconej rodzinie, o przekraczaniu granicy na piechotę w zimie. Robią to z empatią, profesjonalizmem i zaangażowaniem. A potem wracają do domu i często te obrazy idą z nimi.
Debata publiczna na temat pomocy uchodźcom skupia się niemal wyłącznie na potrzebach osób migrujących. To zrozumiałe i słuszne. Jednak niemal zupełnie pomija się grupę, bez której ta pomoc byłaby niemożliwa: samych pracowników pomocowych. Ich zdrowie psychiczne, odporność i zdolność do dalszego działania są warunkiem koniecznym skutecznego systemu wsparcia, a mimo to pozostają tematem marginalnym zarówno w dyskursie publicznym, jak i w polityce organizacyjnej wielu NGO.
Niniejszy materiał omawia zjawisko wtórnego stresu traumatycznego (WST) i wypalenia zawodowego wśród profesjonalistów pracujących
bezpośrednio z osobami z doświadczeniem uchodźczym, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu polskiego i środkowoeuropejskiego. Opiera się na dostępnych badaniach naukowych oraz raportach organizacji pozarządowych.
Wtórny stres traumatyczny (WST, ang. Secondary Traumatic Stress, STS) to zjawisko polegające na rozwinięciu objawów podobnych do PTSD przez osobę, która sama nie doświadczyła traumatycznego zdarzenia bezpośrednio, lecz była narażona na relacje, obrazy lub emocje innej osoby: swojego klienta, podopiecznego czy pacjenta.
Pojęcie wprowadził do literatury naukowej Charles Figley w 1995 roku, opisując je jako naturalne, dające się przewidzieć, uleczalne i możliwe do zapobieżenia następstwo pracy z cierpiącymi osobami.¹ W odróżnieniu od wypalenia zawodowego, które narasta stopniowo, w wyniku chronicznego przeciążenia i utraty sensu pracy. WST może pojawić się relatywnie szybko, nawet po jednej intensywnej sesji lub rozmowie. Kluczowym mechanizmem jest empatia: im bardziej pracownik jest zdolny do wczucia się w przeżycia drugiej osoby, tym skuteczniej pomaga, ale też tym bardziej jest narażony na przejęcie jej doświadczenia traumatycznego. To paradoks serca pracy pomocowej.
Terminologia: WST, trauma zastępcza, zmęczenie współczuciem
W literaturze używa się kilku pojęć, które częściowo się pokrywają. Zmęczenie współczuciem (ang. compassion fatigue) to szerszy termin obejmujący WST oraz komponent wyczerpania emocjonalnego. Trauma zastępcza akcentuje trwałą zmianę w sposobie postrzegania świata przez pomagającego — zmianę przekonań o bezpieczeństwie, sprawiedliwości i zaufaniu . Jak wskazuje prof. Nina Ogińska-Bulik, wszystkie te pojęcia odnoszą się do zaburzeń w obszarze zdrowia psychicznego, relacjach interpersonalnych, objawów somatycznych, zakłóceń posiadanych schematów, obniżonej empatii².
Badania wykazują, że od 20 do 60% specjalistów niosących pomoc osobom po traumie wykazuje objawy wtórnego stresu traumatycznego lub wypalenia.³
Metaanaliza opublikowana w 2021 roku w Journal of Traumatic Stress (Roberts i in.) objęła 15 badań dotyczących pracowników i wolontariuszy pracujących bezpośrednio z osobami przymusowo przesiedlonymi. Wyniki pokazały niepokojąco wysoką, zagregowaną częstość występowania zarówno wypalenia zawodowego, jak i WST w tej specyficznej grupie zawodowej.⁴
Badanie przeprowadzone przez Konwersa, Smithona i współpracowników na grupie 210
pracowników sześciu amerykańskich agencji przesiedleńczych wykazało, że stosowanie nieadaptacyjnych mechanizmów radzenia sobie (takich jak odwracanie uwagi, wyżalanie się, dystansowanie behawioralne, obwinianie siebie) silnie koreluje z negatywnymi wynikami zdrowia psychicznego. Istotnie, inteligencja emocjonalna okazała się czynnikiem ochronnym — wyższe jej poziomy były negatywnie skorelowane z objawami WST i wypalenia, nawet po kontrolowaniu ekspozycji na traumę. Osobnym wymiarem problemu jest specyfika pracy z uchodźcami w porównaniu z innymi grupami klinicznymi. Badania wskazują, że pracownicy pomocowi obsługujący tę populację narażeni są na unikalne stresory: chroniczność traumy uchodźczej (w odróżnieniu od traumy jednorazowej), bariery kulturowe i językowe utrudniające właściwą interwencję, a także ograniczenia systemowe i zasobowe charakterystyczne dla sektora NGO.
Wybuch pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku spowodował największy ruch uchodźczy w Europie od czasów II wojny światowej. Polska znalazła się w centrum kryzysu humanitarnego, przyjmując miliony osób w ciągu tygodni. Dla pracowników pomocowych oznaczało to dramatyczne zwiększenie liczby podopiecznych przy jednoczesnym zachowaniu lub nawet nasileniu intensywności emocjonalnej kontaktu. Ukrainy Badania wskazują, że znaczna część uchodźców z przybywa z doświadczeniami traumatycznymi o dużym nasileniu. Polskie i ukraińskie badania prowadzone od 2022 roku wykazały, że nawet 70% badanych uchodźców spełniało kryteria diagnostyczne zaburzeń wywołanych stresem traumatycznym (PTSD), a 63% przejawiało wysokie poziomy dystresu psychologicznego.⁵ Pracownicy codziennie pomocowi wchodzą w kontakt z tymi doświadczeniami — bez odpowiedniej bufory.
Kluczową cechą odróżniającą WST od zwykłego zmęczenia jest jego struktura symptomatologiczna. Wtórny stres traumatyczny dosłownie
naśladuje PTSD, tyle że wywołany nie własnym doświadczeniem, lecz kontaktem z traumą drugiej osoby. Objawy grupują się w trzy główne kategorie:
Intruzje. Powracające obrazy, myśli i wspomnienia historii podopiecznych, niezależnie od woli pracownika. Trudność z wyłączeniem pracy po
powrocie do domu. Koszmary senne z treściami zaczerpniętymi z opowieści klientów. Unikanie. Dystansowanie się emocjonalne od podopiecznych jako forma ochrony. Unikanie rozmów o pracy, zniechęcenie do kontaktu z klientami. Paradoksalnie, mechanizm, który ma chronić, zaburza jakość świadczonej pomocy. Negatywne zmiany w poznaniu i nastroju. Zmiana obrazu świata: rosnące poczucie niesprawiedliwości, cynizm, zanik wiary w sens działania. Obniżona empatia lub przeciwnie nadmierne angażowanie się emocjonalne. Trudności w relacjach osobistych.
Superwizja jako standard, nie wyjątek. Regularna superwizja indywidualna i grupowa powinna być wbudowana w strukturę pracy, nie traktowana jako przywilej lub ostateczność. Brak superwizji jest jednym z najsilniejszych predyktorów WST.⁶ Szkolenia z zakresu rozpoznawania i radzenia
sobie z WST. Pracownicy muszą wiedzieć, co to jest wtórna trauma, jak ją rozpoznać u siebie i jakie strategie radzenia sobie są skuteczne. Adaptacyjne (skoncentrowane na problemie) strategie radzenia sobie korelują z niższymi objawami WST; strategie unikające z wyższymi. Polityka organizacyjna wspierająca zdrowie psychiczne. Dostęp do psychologa lub terapeuty w ramach organizacji lub na jej koszt. Realna (nie tylko deklaratywna) kultura mówienia o trudnościach emocjonalnych w pracy. Ograniczenie ekspozycji na treści traumatyczne. Rotacja zadań, ograniczenie liczby przypadków wysokiego ryzyka na jednego pracownika, zapewnienie przerw między intensywnymi sesjami. Wsparcie zewnętrzne i networking. Kontakt z innymi organizacjami, wymiana doświadczeń, wspólne opracowywanie protokołów dbałości o zespół. W Polsce warto korzystać z doświadczeń
organizacji izraelskich, które mają duże zasoby w zakresie pracy z traumą wojenną, co zresztą było przedmiotem szkoleń dla polskich specjalistów w 2023 roku.
Wtórny stres traumatyczny i wypalenie zawodowe to realne, naukowo udokumentowane zagrożenia dla zdrowia psychicznego osób pracujących z uchodźcami. Ignorowanie tego problemu ma podwójny koszt: dla samych pracowników w wymiarze ich zdrowia i jakości życia oraz dla podopiecznych, których jakość otrzymywanej pomocy bezpośrednio zależy od kondycji pomagających.
Autorka: Dile Dzhoraeva
Uzbeczka pochodząca z Kirgistanu, od ponad 10 lat mieszkająca w Polsce. Tworzy i rozwija projekty społeczne oraz edukacyjne, koncentrujące się na tematach dyskryminacji, różnorodności kulturowej i historii.
Projekt finansowany przez Komisję Europejską w ramach Programu Równych Praw realizowanego ze środków programu CERV finansowanego ze środków Komisji Europejskiej w ramach programu „Obywatele, Równość, Prawa i Wartości” na lata 2021 – 2027.
Sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Komisji Europejskiej. Unia Europejska ani organ przyznający nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
#ProgramRównychPraw #RównePrawa
¹ Figley, C. R. (1995). Compassion Fatigue: Coping With Secondary Traumatic Stress Disorder in Those Who Treat the Traumatized. New York: Brunner/Mazel
² Ogińska-Bulik, N. (2008). Wtórny stres traumatyczny u osób pomagających ofiarom traum. „Psychiatria”, 5(3), 111–117
³ Bride, B. E. (2007). Prevalence of Secondary Traumatic Stress Among Social Workers. Social Work, 52(1), 63–70. https:// doi.org/10.1093/sw/52.1.63
⁴ Roberts, A., Loewenthal, D., & Sullivan, V. (2021). Secondary traumatic stress and burnout in professionals working with forcibly displaced people: A systematic review and meta-analysis. Journal of Traumatic Stress, 34(5), 1016–1028. https://doi.org/10.1002/jts.22660
⁵Polskie Towarzystwo Psychiatryczne (2022). Wpływ wojny w Ukrainie na zdrowie psychiczne uchodźców i osób pomagających
⁶ Cohen, K., & Collens, P. (2013). The impact of trauma work on trauma workers: A metasynthesis on vicarious trauma and vicarious posttraumatic growth. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy, 5(6), 570–580. https://doi.org/10.1037/a0030388
Jednocześnie, informujemy, że Państwa zgoda może zostać cofnięta w dowolnym momencie przez wysłanie wiadomości e-mail na adres emic@emic.com.pl.
Informujemy, że nie są Państwo profilowani. Państwa dane nie będą przekazywane do państwa trzeciego lub organizacji międzynarodowej.
Administratorem podanych danych osobowych jest Fundację EMIC, ul. Jagodowa 37, 87-100 Toruń. Kontakt z nami emic@emic.com.pl. Więcej informacji o przetwarzaniu twoich danych osobowych przez nas i twoich uprawnieniach znajdziesz na stronie Polityki prywatności.
Wszystkie pola są obowiązkowe.
